1800-1809

1800-1899<<

>>1810-1819

Over de eerste 10 jaar van de 19e eeuw is niet veel over Hauwert te vinden. Soms, als er een dominee was die alles beschreef, zijn de kerknotulen een bron van informatie over zaken die in Hauwert leefden. In deze periode echter werd weinig opgeschreven door de dominees. Wellicht uit voorzichtigheid? In deze periode verloren de gereformeerden hun bevoorrechte positie.

En in de kranten uit die tijd wordt Hauwert meestal genoemd in een lijst van dorpen behorend bij een bepaald district, en het tijdstip waarop belastingen betaald moeten worden.

Wat weten we wel?

Roerige tijden

Het begin van de 19e eeuw is niet los te zien van de laatste jaren van de 18e eeuw. Het waren roerige tijden met veel veranderingen, ook voor Hauwert. Het notulenboek van de municipaliteit geeft een inkijkje in een aantal zaken die toen speelden (zie Jaarboek 2010, Bataafse republiek, p. 11-30).

De Bataafse Republiek werd in 1801 het Bataafse Gemenebest, en van 1806 tot 1810 het Koninkrijk Holland.

Een van de grote veranderingen, die ook voelbaar was in Hauwert, was dat er een einde was gekomen aan het hervormde karakter van de Republiek. Voortaan waren alle burgers voor de wet gelijk. De gereformeerden verloren hun bevoorrechte positie. De katholieken roerden zich. De municipalen (bestuurders) van de municipaliteit in Hauwert waren voor het overgrote deel katholiek.

De municipaliteiten werden in 1804 alweer opgeheven (Hauwert viel weer onder de jurisdictie van Hoorn), maar de trend was gezet.

Wij willen onze kerk terug!

De kerk in 1744
(pentekening van Hendrik de Winter(1717-1790))

De Bataafse Staatsregeling uit 1798 maakte niet alleen een eind aan het hervormde karakter van de Republiek maar stelde ook dat het eigendom van alle kerken moest worden herbezien. De regeling hield in dat de rechten van de niet-hervormden konden worden afgekocht, maar ook dat kerkgebouwen zouden worden overgedragen. Bij een overdracht ging het bijna altijd om katholieken die hun dorpskerk terug wilden.

Uiteindelijk werden nauwelijks kerken teruggegeven. Dat had vooral te maken met de inzet van lokale kerkgemeentes. Een aantal gemeentes (ook Hauwert) verzette zich met hand en tand tegen de teruggave van de kerk, in de hoop dat het politieke tij zou keren. Die hoop werd beloond. In 1801 werd in de nieuwe grondwet van het Bataafse Gemenebest een eind gemaakt aan het restitutieproces.

Maar in 1806 werd een katholieke koning aangesteld over het Koninkrijk Holland. De katholieken kregen weer hoop.

Lodewijk Napoleon Bonaparte is de broer van de beroemde Franse keizer en de eerste koning van Nederland. Hij regeerde van 1806 tot 1810 en noemde zichzelf in gebrekkig Nederlands ‘Konijn van Olland’.
(bron: www.historien.nl/lodewijk-napoleon-banaparte)

Uit deze tijd dateert een brief, gericht aan het Gemeentebestuur te Hauwert ( 'stukken inzake restitutie kerkelijke goederen, bewaard in het Westfries Archief). Hieronder een deel van de argumenten die aangedragen werden door Luitje Schilder, Jacob de Boer, Klaas Dirksz en Ariaan Veeken, om de kerk van Hauwert terug te krijgen. De brief was gericht aan het Gemeentebestuur te Hauwert en dateert uit 1809:

" Dat de Publicque Kerk te Hauwert aan den Heilige Nicolaas als Beschermheiligen toegeweid ter vergeving van de Graven van Holland Stond Die den benoemde R.C. Priester aan de Proost van Westvriesland voorstelden - Dus werd deze Pastorie in 't Jaar 1514 Bekleed door Den R.C.Pastoor Den Heere Boudewijn Ribiconies Die hier Reeds Dertien jaren den Godsdienst" etc. "waaruit ontegenspreekbaar volgt Dat dit Godshuis Door Roomsch Catholijken gestigt is " etc.

"dat de Stichting dezer Kerk alleenlijk de uitoefening van den R.C. Godsdienst Bedoeld, met volstrekte uitsluiting aller andere Eerdiensten "

"nu belijden we godsdienst in onze huiskerk. In 1806 gerepareerd. Slechts van hout, gebrekkig getimmerd, veel te bekrompen voor onze gemeente."(Deze schuilkerk stond op Hauwert 5).

Tot slot: "onze gemeente overtreft die der hervormden in getal"

N.B.: Volgens een telling van de municipaliteit in Hauwert van 8-9-1798 was de verdeling van de gezindtes toendertijd: 113 Gereformeerde, 103 Roomsche, 3 Luijtersche, Te Zaamen 219 Ziele.

Naast de kerk wordt ook de pastorie, ooit woonhuis van de R.C. pastoor, gereclameerd. In 1798 had de kerkenraad reeds gemeld dat de pastorie wettig eigendom was van de Gereformeerde Gemeente, daar zij in 1770 nieuw was gebouwd.

(Citaat uit:
Kerkelyk Placaat-Boek, vyfde deel: behelzende de Placaaten, Ordonantien en Resolutien over de Kerkelyke Zaaken, van den jaare 1761 tot in 1795, en eenige van laater jaaren, van
Nicolaas Wiltens, 1807)

In 1810 werd Nederland bij Frankrijk ingelijfd en verdween de restitutiekwestie geheel van de kaart. De kerk van Hauwert bleef in handen van de Gereformeerde Gemeente.

Een 'gespikkeld' huwelijk

Het huwelijk, uit 1801, van Cornelis Adriaansz Veeken met Janna Bruijns is opmerkelijk. Cornelis was Rooms Katholiek en Janna was Nederlands Hervormd.

Nog opmerkelijker is het dat zij hun kinderen de ene keer in Nibbixwoud (in 1802 en 1807) lieten dopen, de andere keer in Hauwert (in 1804 en 1810). Om en om dus.

Waarom is dit opmerkelijk voor die tijd?

Eeuwenlang hebben kerkelijke autoriteiten van alle gezindten, maar ook de overheid, geageerd tegen 'gespikkelde' huwelijken. In 1755 verbood de overheid zelfs haar ambtenaren, die al gereformeerd dienden te zijn, met katholieken te huwen.

Na de gelijkschakeling van de godsdiensten in 1795 nam de katholieke Kerk tot aan het Tweede Vaticaans Concilie in 1962 deze fakkel over. Voor een huwelijk met een andersgelovige moest een priester dispensatie verlenen, waarbij hij als voorwaarde stelde dat de kinderen rooms werden opgevoed, zo niet dan werd de betrokkene geëxcommuniceerd. (bron: http://www.jefdejager.nl/trouwen.php).

Wat vertellen de doopboeken nog meer?

In de periode 1800-1809 werden 45 kinderen hervormd gedoopt en 43 kinderen katholiek gedoopt.

Albert Otter en Geertje Beets (woonachtig op nu H90 van ± 1800-1843) kregen in 1809 een tweeling: Muus en Trijntje Otter.

De naam Butterkoper staat nog wel vermeld in het jaar 1800, maar in 1806 is de naam inmiddels gewijzigd in Butter.

En de kranten?

In slechts één krant komen Hauwerters voor, en wel Jan Cromheer en Styntje Jans Koning.

Oprechte Haarlemse courant 07-05-1801

Jan en Styntje zaten waarschijnlijk in geldnood. In 1804 melden de notulen van de municipaliteit : 'Ook is door het Dorps Bestuur en Arme Voogden tot Hauwert, Aan Jan Cromheer Vergunt, Om in de Kapberg te wonen'. De Kapberg stond op de plek waar later de armenhuisjes werden gebouwd (Zie Bewoningsgeschiedenis H105-107).

Tijdvakken